دو دولت خوارزمشاهیان و سلغریان (اتابکان فارس) که از خوارزم و فارس برخاسته اند، علیرغم بعد جغرافیایی از اوایل قرن هفتم با یکدیگر سروکار یافته اند، دلیل آن نیز تعارض منافع آن ها در نواحی مرکزی و غربی ایران بود که هر دو دولت بدان نواحی نظر داشتند. هر چند در ابتدا این تعارض به تضاد نظامی میان آنها منجر شد و سپس حملات مغول نیز دولت خوارزمشاهیان را به خود مشغول داشت، اما سرانجام پیوند خانوادگی، سلغریان و خوارزمشاهیان را در کنار یکدیگر قرار داد. به همین جهت در دهه 620 هـ.ق. یعنی روزگار فرمانروایی سلطان جلال الدین خوارزمشاه، سلغریان مهمترین متحد خوارزمشاهیان در برابر مغولان بودند. حتی چند سالی پس از انهدام دولت خوارزمشاهی نیز سلغریان سیاست ضد مغولی آنان را ادامه دادند.

انقلاب مشروطه آغازگر تحولات نوین سیاسی-اجتماعی گسترده ای در تاریخ معاصر ایران به شمار می آید. در فرایند این انقلاب-همانند دیگر انقلاب های بزرگ جهان-روی دادهای گوناگون سیاسی-اجتماعی به وقوع پیوسته است که تحلیل و بررسی هر یک از آن ها نیاز به مطالعه و تامل بسیار دارد. از جمله این روی دادها که باید به تلخی از آن یاد کرد، واقعه پارک اتابک است (1328 هـ. ق.). این روی داد، که حدود سیزده ماه پس از فتح تهران و در پی قتل سید عبداله بهبهانی و تحت عنوان خلع سلاح مجاهدان اتفاق افتاد، سرانجام، به کشته و مجروح شدن تنی چند از مجاهدان و تیر خوردن پای ستارخان و خلع سلاح بخشی از مجاهدان انجامید. از آن جایی که بررسی این روی داد مهم نیاز به مطالعه عمیق درباره اوضاع سیاسی ایران پس از فتح تهران دارد، مقاله حاضر می کوشد ضمن بررسی اوضاع سیاسی ایران در ماه های نخست پس از فتح تهران و معرفی جناح های گوناگون سیاسی-که از عوامل اصلی تضادها و تنش های دوره موردنظر بوده اند-زمینه های پیدایش این روی داد را مورد ارزیابی قرار دهد.

آفرینش ادبی اصلی ترین امتیاز یک شاعر است. از آنجا که شاعر برای شعر که تحفه جان اوست، ارزش بسیار قایل است، هنرمندانه آن را به غنای ظاهر و باطن می آراید و با شیفتگی شگرفی، توانایی های تحسین برانگیزش را در عالم شاعری بر می شمرد تا یکه سوار میدان سخنوری باشد و از سوی دیگر به صورت غیر مستقیم، خصلت های مثبت انسانی را عرضه نماید.مسعود سعد سلمان، شاعر درباری غزنویان است؛ او بیش از دیگر شاعران روزگارش، خود را به هنر سخنوری ستوده و به ارجمندی موهبت سخنش صحه گذاشته است تا آن جا که گویی آموزگاری مفاهیم تعلیمی را بدو سپرده اند. در این جستار سعی بر آن است به مزیت هایی که وی سخن خود را به واسطه آنها برتر دانسته و با آن ها قصد ترغیب خوانندگان را به سوی فضایل داشته، به ترتیب بسامد موضوعی پرداخته شود تا دریچه تازه ای از هنر این شاعر بر ذهن خوانندگان گشوده گردد.

توجه گستردۀ پیشینیان به افلاک و حوادث فلکی موجب باور به تأثیر افلاک در زندگی انسان‌ها شد و این امر تا جایی پیش رفت که تمام شئونات زندگی، مانند سرنوشت انسان‌ها، پیروزی‌ها و شکست‌ها، خوشبختی و بدبختی، ترسالی و خشک­سالی و... را در برگرفت و موجب پدید آمدن مباحث گسترده‌ای چون سعد و نحس نجوم، طالع‌بینی‎ها و اختیارات نجومی شد. این باور عمومی به‌ویژه پس از نیمه‌های سدۀ پنجم هجری بسیار مورد توجه شاعران ایرانی قرار گرفت؛ به ‌گونه‌ای که تفسیر بسیاری از ابیات شاعران بزرگ این دوران، بدون آگاهی کافی از دانش نجوم، باورها و احکام نجومی ناممکن است. در این پژوهش طالع‌های سعد در اشعار انوری، نظامی و مسعود سعد سلمان که هر سه از حکیمان آگاه به نجوم بوده‌اند، بررسی شده است. در نتیجۀ این پژوهش، 47 طالع سعد از اشعار این شاعران استخراج شده و با مراجعه به آثار معتبر و کهن نجومی، علت سعد خوانده شدن آنها توضیح داده شده است.  

مسعود سعد شاعر سپاهیگری، خوشباشی، حبس و اندوه است. در جنبه ی زبانی شعر وی، نشانه های کهنگی زبان بسیار کم شده و شعرش به کاربرد صنایع ادبی و واژههای عربیِ زیاد، نزدیک شده است. در ویژگیهای ادبی، وی به نوآوریهایی در قالب (مستزاد و شهرآشوب)، صور خیال (انواع استعاره، اسناد مجازی) و توصیف و کاربست مشبه به های غیرحسی و تنوع در تصاویر و توصیفات دست زده است که نشان از کوشش او برای ایجاد سبک شخصی دارد. در جنبه ی فکری، مسعودِسعد به جهت ابداع گونه ی حبسیه و تقویم خوشباشی، محتوای تاز ه ای برای قصیده بوجود آورد که مورد توجه و تقلید قرار گرفت اما وی، با داشتن احساس عاطفی عمیق، از دیگر شاعران تشخّص پیدا کرده است. این موارد در تغییر جایگاه شاعر از یک شاعر مقلد صِرف به شاعری صاحب سبک و مؤثر در تغییر سبک نیز نقش داشته اند. یافته های این جستار توصیفی-تحلیلی، نشان میدهد داشتن ویژگیهای خاص در بیان و انتخاب قالب، سبب ایجاد سبک شخصی او گردیده است و در تغییرسبک خراسانی به عراقی تاثیر گذاشته است.

کنایه یکی از ابزارهای مهم بیان معانی و صورخیال است که برای پرهیز از وضوح گفتار و اطناب کلام و نیز تاثیر گذارتر نمودن سخن به صورت پوشیده گویی و ترک تصریح، با بیانی موجز و مؤثر در گفتار و نوشتار به کار گرفته میشود. مسعود سعد سلمان نیز به عنوان شاعری با سرگذشتی ویژه که مدت هجده سال را در زندانهای گوناگون گذرانده است، در حبسیه های خویش برای اثبات بی گناهی و تلاش جهت آزادی از کنایه به زیبایی و شایستگی بهره جسته است. پرسش اصلی پژوهش این است که آیا به کارگیری کنایه و انواع آن به لحاظ نوع و ساختار در شعر وی آگاهانه و با انتخاب قبلی صورت گرفته و یا بدون هدف و منظوری خاص بوده است؟ نتایج این پژوهش نشان میدهد که مسعود سعد با سنجش مخاطب خود از کنایه به شکل بسیار هدفمند و گزینش شده استفاده نموده و جهت نیل به مقصود، نه از تمام کنایات که از گونه هایی خاص از آن بیشترین بهره را در شعر خود برده و از برخی کنایات نیز کمترین استفاده را کرده است. اساس این گفتار بر پایه بررسی کنایه از لحاظ شکل شناسی و ساختار مکنیّ عنه، ساختار شناسی زبانی و دستوری و نیز معنی شناسی و مفهوم یابی کنایی دیوان مسعود سعد سلمان استوار می باشد.

بی تردید سنت ها یکی از مهمترین منابع و مآخذ نوآوری ها به شمار می روند. این سخن هر چند قابل قبول می نماید؛ اما ارایه شواهد و مصادیق عینی، خود می تواند بیش از یک سوم سهم سنت را در خلاقیت های ادیبانه آشکار سازد و از سویی دیگر، یکی از مهمترین راه های شکل گیری نوآوری ها را معرفی کند. از اینرو در این نوشتار مسعود سعد به عنوان یک شاعر متقدم و سنتی و سعدی به عنوان یک شاعر متاخر و نوآور مورد مقایسه قرار گرفتند. به راستی که آشنایی با پیشینه ادب فارسی، یکی از مهمترین عوامل موفقیت سعدی در عرصه نوآوری است. در این میان سهم مسعود و تاثیر شعر او در حیطه زبان، محتوا و بلاغت بر آثار سعدی غیر قابل انکار است.